Bestuurlijke integriteit: drie lessen voor het nieuwe college
Een risicoanalyse integriteit is meer dan een onderzoek voorafgaand aan de benoeming van een wethouder. Het biedt ook aanknopingspunten om integriteit gedurende de hele bestuursperiode aandacht te geven. Tussen april en augustus 2026 voerde Necker in 129 gemeenten risicoanalyses integriteit uit voor de benoeming van 500 wethouders. Wat kunnen nieuwe colleges leren van de praktijk? Drie lessen springen eruit.
1. Stel het ambt centraal
Integriteit is niet alleen een kwestie van persoonlijke moraal, maar vooral ook van handelen dat past bij het ambt. Wie wethouder wordt, krijgt een bijzondere plek in het openbaar bestuur, met bijzondere verantwoordelijkheden.
Van persoon tot persoon verschillen de ideeën over wat passend gedrag is en wat we integer vinden. Juist daarom helpt het om bij integriteitsvraagstukken niet de persoonlijke opvattingen, maar het ambt centraal te stellen.
Dat zien we ook in onze gesprekken met kandidaat-wethouders. Door te redeneren vanuit de functie en verantwoordelijkheden van de wethouder, ontstaat een betere reflectie op bestuurlijke integriteit. Het helpt bovendien om gezamenlijk tot opvattingen te komen over welk gedrag bij het ambt past.
De les: sta bij de start van de collegeperiode stil bij de betekenis van integriteit en neem het ambt als uitgangspunt. Daarmee leg je de basis voor het gesprek over integriteit gedurende de bestuursperiode.
2. Beschouw integriteit als een gezamenlijke verantwoordelijkheid
Een risicoanalyse brengt mogelijke integriteitsrisico’s in beeld en biedt handelingsperspectief. Bijvoorbeeld bij persoonlijke belangen, zakelijke relaties of nevenfuncties.
Soms zijn kleine maatregelen voldoende, zoals het zich onthouden van een stemming. In andere gevallen zijn grotere stappen nodig, zoals het wisselen van een portefeuille of het overdragen van een dossier aan een ander collegelid.
Juist bij die maatregelen hebben collegeleden elkaar nodig. Integriteit is weliswaar een individuele verantwoordelijkheid, maar dat collegeleden elkaar nodig hebben om in gezamenlijkheid als college te staan voor integer bestuur.
De les: beschouw integriteit als een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Deel, voor zover relevant en met respect voor de persoonlijke levenssfeer, de uitkomsten en adviezen uit de risicoanalyses binnen het college. Zo kunnen collegeleden elkaar aanvullen en scherp houden tijdens de bestuursperiode.
3. Blijf in gesprek
Bij de start van een nieuwe collegeperiode krijgt integriteit veel aandacht. Maar zodra de dagelijkse bestuurlijke praktijk weer op gang komt, kan het onderwerp snel van de agenda verdwijnen. Totdat er een situatie ontstaat waarin integriteit ineens urgent en actueel wordt. Dat is te laat.
Gebruik de adviezen uit de risicoanalyses daarom niet alleen bij de benoeming, maar ook gedurende de bestuursperiode. Bespreek hoe gemaakte afspraken in de praktijk uitpakken, welke nieuwe dilemma’s zich voordoen en of aanvullende maatregelen nodig zijn.
De les: maak integriteit een terugkerend onderwerp van gesprek binnen het college. Niet pas wanneer er iets misgaat, maar juist om problemen voor te blijven.
Meer weten over risicoanalyses integriteit?
Necker ondersteunt gemeenten, provincies en waterschappen bij het in beeld brengen van integriteitsrisico’s en geeft concrete adviezen over de omgang daarmee.
Lees meer over onze risicoanalyses integriteit voor gemeenten of voor provincies en waterschappen of neem contact op met Christan Schut.
