Thema: Heldere verantwoording

Volksgezondheid boven een gezonde democratie?

Nu de Coronacrisis alweer bijna drie maanden ons leven beheerst, rijzen steeds meer vragen over het democratisch fundament van de regels die zowel landelijk als lokaal worden ingesteld. ‘Willekeur in handhaving’ en ‘aantasting van de rechtsstaat’ zijn steeds vaker gehoorde kreten. Nu de eerste ziektegolf op zijn retour is, wordt het tijd om de halsoverkop ingevoerde noodmaatregelen te analyseren. Zijn ze toe aan herziening en op welke manier kan het beter?

Wie controleert de veiligheidsregio’s?

12 maart ging Nederland in de welbekende ‘intelligente lockdown’, met allerlei maatregelen die door de regering werden opgedragen om het Coronavirus niet verder te laten verspreiden. Er kwam echter geen landelijke noodverordening om de maatregelen te handhaven. De handhaving werd neergelegd bij de 25 veiligheidsregio’s, voorgezeten door de burgemeesters van de 25 grote steden. Omdat de veiligheidsregio’s werden opgeschaald, ging de bevoegdheid om een noodverordening af te kondigen over naar de voorzitters van de veiligheidsregio’s. Zij werden daarmee zelf bevoegd om bovengemeentelijk één of meer noodverordeningen af te kondigen. De noodverordening hoeft door de opschaling niet meer door de lokale gemeenteraad te worden bekrachtigd, omdat dit zou impliceren dat een gemeenteraad de voorzitter zou kunnen overrulen. Dit gaat in tegen de gedachte om de voorzitter juist de bevoegdheid te geven. De voorzitters kunnen hierdoor eenzijdig noodverordeningen instellen, zonder democratische controle aan de voorkant op invoering, inhoud of looptijd door gemeenteraden of het Nederlands parlement. 

Willekeur en machtsmisbruik

De voorzitters van de veiligheidsregio’s kregen met de opschaling dus de bevoegdheid om naar eigen inzicht te handhaven. Hierdoor kan het zijn dat er per veiligheidsregio andere maatregelen gelden: in de ene regio wordt het strand per noodverordening afgesloten en in de andere regio mag je er gewoon nog naartoe. De redenaties van de voorzitters van de veiligheidsregio’s voor invulling en handhaving van een noodverordening kunnen velerlei zijn. Hoewel je er vanuit mag gaan dat zij met de beste bedoelingen handelen, zullen ook zij vatbaar zijn voor lobby, media en de waan van de dag. Je zou zelfs kunnen zeggen dat er mogelijk machtsmisbruik op de loer ligt. Zo is het nu bijvoorbeeld wel heel makkelijk om een demonstratie te verbieden die de gemeente of regio niet uitkomt. 

Normaal zijn er dan in Nederland ook aan de achterkant allerlei democratische processen waarmee je dit mogelijke machtsmisbruik aan de kaak kan stellen, maar dit is bij een noodverordening extreem moeilijk. De normale procedure van bezwaar aantekenen en naar de bestuursrechter gaan, is namelijk niet mogelijk omdat een noodverordening naar zijn aard algemeen verbindende voorschriften bevat. Op grond van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) kan het dan niet als een besluit worden aangemerkt waartegen bezwaar of beroep openstaat. De enige mogelijkheid die je overhoudt, is een exceptieve toetsing of een civiele procedure voor onrechtmatige daad. 

Grondrechten onder druk

De noodverordeningen leveren niet alleen problemen op met betrekking tot het democratisch proces, ze raken ook aan de grondrechten van de Nederlandse burger, vastgelegd in de Grondwet. Als de politie een huis binnengaat om een verjaardag met teveel mensen af te breken, wordt het recht op persoonlijke levenssfeer geraakt. En het verbod op samenkomen in een groep, waardoor de anderhalve meter gehandhaafd kan worden is in strijd met de vrijheid van vereniging en raakt ook aan de vrijheid van godsdienst. Zelfs het recht dat iedereen in Nederland beroep moet kunnen doen op de rechter om een onafhankelijke uitspraak te krijgen, staat nu onder druk omdat de rechtbanken alleen nog zaken afhandelen die extreme spoed hebben. 

Spoedwet

Momenteel werkt de regering aan een spoedwet. Hiermee kunnen de Coronamaatregelen een duidelijke juridische basis krijgen. De Grondwet staat beperkingen op grondrechten namelijk alleen toe als dit wettelijk is geregeld. Ook worden de noodverordeningen van de veiligheidsregio’s hiermee vervangen. De spoedwet zou er nog voor de zomer moeten zijn. Nadeel blijft dat zo’n spoedwet niet achteraf door de rechter kan worden getoetst op overeenstemming met de Grondwet. Je zou ervoor kunnen pleiten dat een wet die grondrechten inperkt of kan inperken, niet alleen vooraf getoetst wordt door de Raad van State (wiens advies niet bindend, maar slechts zwaarwegend is), maar ook achteraf door bijvoorbeeld een nog te vormen Constitutioneel Hof, zoals veel landen om ons heen: België, Duitsland, Spanje, Italië, Oostenrijk en Frankrijk. Dit is echter een grote staatsrechtelijke hervorming. 

Handelen in de geest van de democratie

Maar zelfs als er een wet komt die de grondrechten netjes en democratisch inperkt, kan je je afvragen of dit wenselijk is. Het Coronavirus is nog wel even onder ons, en het duurt nog wel een tijd voor er een vaccin is. Wil je echt tot die tijd grondrechten inperken, zelfs als het via een nieuwe wet is? Dit zou betekenen dat er misschien wel twee jaar niet gedemonstreerd kan worden, en hoe gaan de komende verkiezingen dan plaatsvinden? Ook kun je je afvragen wat de overheid ervan weerhoudt om nogmaals een spoedwet aan te nemen die de grondrechten inperkt als het volgende griepseizoen aanbreekt met een nieuwe griepvariant waarvan nog niet duidelijk is wat de gevolgen zijn. 

Het vraagt enorm veel van de regering en het parlement om de democratie en onze vrijheden goed in gedachte te houden nu ze zo druk zijn met het bestrijden van het virus. Vaak wordt (enigszins intuïtief) geroepen: ‘gezondheid boven alles’. Maar volksgezondheid boven een gezonde democratie, daar moet men zijn vraagtekens bij zetten. Terughoudendheid met het inperken van grondrechten is geboden en het zou goed zijn als de ministers en Tweede Kamerleden – en met hen heel Nederland - zich af en toe de uitspraak van Benjamin Franklin herinneren: Those who would give up essential Liberty, to purchase a little temporary Safety, deserve neither Liberty nor Safety.

Volgend artikel: De gemeenteraad kíest de burgemeester Of lees meer over Heldere verantwoording artikelen of het thema