Thema: Integere overheid

Ombudspolitiek: integer?

Sinds de dualisering van het gemeentebestuur in 2002 wordt het werk van raadsleden uitgesplitst in drie hoofdtaken: kaderstellend, controlerend en volksvertegenwoordigend. Er bestaan uiteenlopende meningen over de manier waarop de laatstgenoemde categorie vormgegeven zou moeten worden. Zo zijn er volksvertegenwoordigers die het deelnemen aan commissie- en raadsvergaderingen voldoende vinden om hun kiezers te representeren. Anderen zijn van oordeel dat een goede vertegenwoordiging vooral bestaat bij de gratie van het in positie brengen van inwoners. Een variant daarvan is het als raad durven overdragen van bevoegdheden aan de samenleving daar waar mogelijk. Met Right to Challenge kunnen burgers bijvoorbeeld taken van de gemeente overnemen als ze denken het beter en goedkoper te kunnen organiseren. Ook zijn er volksvertegenwoordigers (en bestuurders) die direct contact met inwoners en het oplossen van individuele problemen als belangrijkste pijler onder hun raadswerk zien. Dit wordt ombudspolitiek genoemd.

NIEUWS  In 2020 zal door het ministerie Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de 'Handreiking screening ambtenaren' gepubliceerd worden. Net als voor de in 2019 gepubliceerde 'Handleiding basisscan integriteit voor kandidaat-bestuurders' is Necker van Naem gevraagd om de inhoud te verzorgen.

Ombudspolitici

Bij ombudspolitiek positioneren raadsleden zich als intermediair tussen de inwoner en overheid. In veel gevallen zijn dit volksvertegenwoordigers van lokale en activistische partijen. Vaak zijn hun raadsleden sterk geworteld in de lokale gemeenschap, zeer betrokken binnen het maatschappelijk middenveld en kennen als gevolg daarvan hun achterban goed. Voor het verzamelen van informatie houden ze met regelmaat spreekuren. Daarnaast zijn dit type partijen ook buiten verkiezingscampagnes op straat te vinden om het gesprek met inwoners aan te gaan. Signalen worden vervolgens (via het college) doorgespeeld naar bijvoorbeeld ambtenaren die concreet iets kunnen doen aan hun problemen.

De Britse ombudspolitiek

Deze invulling van het volksvertegenwoordigerschap zien we ook elders in Europa en niet alleen op lokaal niveau. Het landelijke Britse politieke systeem draagt mede door het districtenstelsel veel ombudspolitieke elementen in zich. Nadat de vergaderweek in Westminster erop zit, spoeden parlementariërs zich vrijdag naar hun constituency voor gesprekken met inwoners. Meestal op afspraak kunnen zij op het lokale partijkantoor individuele wensen en problemen kenbaar maken. Iedere week krijgen parlementsleden tijdens het tweewekelijkse vragenuur met de premier ruimte om bijvoorbeeld aandacht te vragen voor de situatie van een zieke inwoner of een persoon die zonder woning zit. Door het monistische systeem wordt ook de drukbezette premier zelf geacht om in zijn of haar district afspraken met inwoners in te plannen en hierop te acteren waar mogelijk.

Inwoners een stem geven

Aan de ene kant kan deze vorm van politiek bedrijven minder mondige burgers, die een drempel voelen om politiek en overheid aan te schrijven, een stem geven. Daarmee kan het tegelijkertijd een methode zijn om de betrokkenheid vanuit de samenleving bij de politiek te stimuleren. Bovendien kan individuele casuïstiek breder leven waardoor de raad als geheel in een vroeg stadium kan anticiperen en ingrijpen op maatschappelijke problematiek. Het resultaat is dat het vertrouwen van inwoners in ombudspolitieke partijen en daarmee de gemeentelijke democratie vergroot wordt. De electorale successen van lokale partijen in de afgelopen jaren zijn daar een uiting van.

Risico’s

Daar staat echter tegenover dat ombudspolitiek op gespannen voet kan staan met het dienen van het algemeen belang als raadslid. Volksvertegenwoordigers kunnen privé immers zo betrokken zijn bij een bepaalde kwestie dat het een zorgvuldige politieke afweging van verschillende deelbelangen belemmert. Een voorbeeld is het raadslid dat een lans breekt voor nieuwe kleedkamers van de lokale voetbalvereniging, terwijl deze persoon bestuurslid is bij dezelfde club. Zeker op lokaal niveau kan dan al snel vriendjespolitiek of de schijn daarvan op de loer liggen.

Integer lokaal bestuur

Gedragscodes met integriteitsregels kunnen ook voor ombudspolitici soelaas bieden voor wat de grenzen van hun handelen zijn. Tegelijkertijd zullen er altijd kwesties aan de orde kunnen komen die zich bevinden in het ‘grijze gebied’. Voor een integer lokaal bestuur blijft het dan ook van belang om raadsleden kennis rondom dit thema bij te brengen door middel van trainingen en masterclasses. Dit kan zeker ook nuttig zijn voor nieuwe en lokaal georganiseerde partijen die bijna in alle gemeenteraden vertegenwoordigd zijn. Deze beschikken immers niet over een landelijke partijorganisatie waar men door middel van kennisuitwisseling elkaar kan blijven voeden rondom dit thema. Ook voor griffies ligt hier een opdracht door periodiek te peilen naar de behoeften onder raadsleden en daar tijdig op in te spelen. Het werken aan een integer openbaar bestuur is immers een continue proces.

Vertrouwenspersoon

Bovendien zou het een uitkomst kunnen zijn wanneer iedere gemeenteraad een in integriteit gespecialiseerd vertrouwenspersoon heeft waar alle raadsleden hun vragen kunnen stellen. Ook kan helpen dat volksvertegenwoordigers elkaar durven aan te spreken, wanneer er twijfel bestaat of integriteitsregels overschreden worden. Dat is niet in regels te vangen en vraagt dus om een cultuur waarin transparantie en onderling vertrouwen belangrijke uitgangspunten zijn. Al met al hoeft ombudspolitiek geen afbreuk te doen aan integer bestuur. Wel dienen politici zich zeer bewust te zijn van hun eigen handelen. Onderlinge kennisuitwisseling en de noodzakelijke ondersteuning kan daarbij absoluut het verschil maken!

Volgend artikel: Burgervader of misdaadbestrijder? Of lees meer over Integere overheid artikelen of het thema