Democratie
maak je.

Experts in decentraal bestuur

Thema: De allerbeste bestuurders

Het verwerven en behouden van geloofwaardigheid

In de Beste Bestuurder-verkiezing staat centraal hoe bestuurders over elkaar denken. Zo hebben decentrale politici en bestuurders uit gemeenten, waterschappen en provincies en hun hoogste ambtenaren uitgesproken welke bestuurders de ‘Beste Bestuurders’ zijn. Maar wat maakt dat deze bestuurders worden gewaardeerd?

Over de geloofwaardigheid van bestuurders is over het algemeen een hoop te doen in Nederland. Niet zelden schrijven kranten over het dalend vertrouwen van burgers in de politiek of nog specifieker in politieke ambtsdragers. Tegelijkertijd is gebleken dat we over individuele bestuurders positiever zijn en laat het Lokaal Kiezers Onderzoek zien dat we meer vertrouwen hebben in lokale politiek dan in nationale politiek.

Uiteindelijk is de steun voor de democratie als bestuursvorm deels afhankelijk van de eigenschappen en het optreden van individuele bestuurders. Geloofwaardigheid is daarbij essentieel voor politieke ambtsdragers. Zonder deze geloofwaardigheid is het verwerven van steun of het bereiken van resultaten lastig, zo niet onmogelijk.

Wat is nodig voor geloofwaardigheid?

Het is niet makkelijk om voor al die individuele bestuurders eigenschappen vast te stellen waardoor zij geloofwaardigheid opbouwen. Iedere bestuurder is uniek en afhankelijk van hun rol in het democratische systeem, zijn het andere eigenschappen die bestuurders geloofwaardig maken. Er zijn echter drie typen kerneigenschappen die steeds opnieuw terugkomen, zo laat onderzoek sinds de jaren ’50 zien: bekwaamheid, betrouwbaarheid en betrokkenheid. Bij bekwaamheid gaat het om de mate waarin bestuurders over de voor hun functie benodigde kennis en vaardigheden beschikken (King, 2002; O’Keefe, 1990). Daarnaast moet een bestuurder daadkrachtig zijn en onafhankelijk denken en handelen. Betrouwbaarheid, ten tweede, betreft de mate waarin men bestuurders als eerlijk en integer beschouwt. Kan je van de bestuurder op aan en is hij oprecht? Betrokkenheid, tot slot, heeft betrekking op het ervaarde empathisch vermogen van bestuurders; de mate waarin zij opkomen voor de belangen van anderen. Bestuurders moeten laten zien dat ze weten wat er leeft onder de mensen met wie ze werken.

Geloofwaardigheid is ambtsgebonden

Hoewel bekwaamheid, betrouwbaarheid en betrokkenheid in de basis dus voor alle ambten relevant zijn, zien we verschillen tussen ambten. Op subnationaal niveau bestaan de grootste verschillen tussen burgemeesters en commissarissen van de Koning enerzijds en wethouders en gedeputeerden anderzijds. Dit is goed te verklaren. Burgemeesters en commissarissen van de Koning hebben op hun schaalniveau immers beide de rol van voorzitter, waar wethouders en gedeputeerden een executief ambt uitvoeren. 

Op basis van gegevens uit de Beste Bestuurder-verkiezingen zien we dat wethouders en gedeputeerden die zijn genomineerd voor de titel ‘Beste Bestuurder’ vaker dan anderen worden gezien als ‘deskundig’, ‘daadkrachtig’, en ‘betrokken’. Voorzitters die zijn genomineerd voor de titel ‘Beste Bestuurder’ krijgen daarentegen door volksvertegenwoordigers en medebestuurders het vaakst de eigenschappen ‘betrokken’ en ‘communicatief’ toebedeeld (Van Zuydam et al., 2017).

Extra uitdagingen bestuurders

In het Nederlandse politieke systeem is samenwerking en het zoeken naar consensus belangrijk. Het kan namelijk zomaar zijn dat de winnaar van de verkiezing moet samenwerken met partijen die grote verliezen hebben geleden. Bovendien haalt (een enkele uitzondering daargelaten) geen enkele partij een absolute meerderheid. Het vraagt van een bestuurder om er achter de schermen voor te zorgen dat de neuzen dezelfde kant op staan.

Aan de andere kant zoeken we ook een politiek ambtsdrager die op zijn tijd een goed mediaoptreden kan geven en anderen kan overtuigen van zijn eigen plannen. Duidelijk richting kiezen en daar door de tijd heen trouw aan blijven wordt gewaardeerd. Om het publiek van de bekwaamheid, betrokkenheid en betrouwbaarheid te overtuigen, hanteren bestuurders daarnaast direct en helder taalgebruik en zijn ze specifiek over problemen en oplossingen. Doet de bestuurder dat niet, dan kan al snel kritiek aan de bestuurder blijven kleven. Ook weten zij hun handelen te koppelen aan visie.

Deze spanning tussen de praktijk van besturen en de verwachtingen van de samenleving brengt een grote uitdaging voor bestuurders met zich mee. Het zijn namelijk juist de bestuurders die deze uiteenlopende vereisten met elkaar weten te verbinden, die geloofwaardigheid verwerven en behouden. 

Bronnen en leestips:

Volgend artikel: Politiek-bestuurlijke sensitiviteit: het is te trainen Of lees meer over De allerbeste bestuurders artikelen of het thema