Thema: De allerbeste bestuurders

Digitale democratie in coronatijd | Een stresstest voor decentrale overheden

Decentrale overheden doen steeds meer digitaal. Zo zijn er in veel gemeenten en provincies mogelijkheden om vergaderingen digitaal te laten plaatsvi­nden, zijn documenten bij steeds meer overheden ook digitaal toegankelijk en worden inwoners in toenemende mate digitaal bij besluitvorming betrokken. De voortschrijdende digitalisering van deze processen suggereert een beweging in de richting van een digitale democratie, waarin het democratische proces deels of zelfs volledig digitaal plaatsvindt.

Sinds de uitbraak van het coronavirus is deze beweging in een stroomversnelling gekomen. Toen de eerste lockdown veel fysieke ontmoetingen onmogelijk maakte, werden decentrale overheden gedwongen om het democratische proces digitaal in te richten. Het digitaal laten plaatsvinden van vergaderingen was daarbij de grootste uitdaging, maar ook het zorgen voor digitale toegang tot documenten en de digitalisering van bestaande dienstverlening vroegen om aandacht.

De uitbraak van het coronavirus kan daarmee worden gezien als een ‘stresstest’ voor de digitale democratie. Net als in het proces waar banken worden getoetst op financiële weerbaarheid, stelde het coronavirus de digitale gereedheid van overheden op de proef. Het resultaat was in veel gevallen een turbulente periode, waarin kabinetschefs, secretarissen en griffiers met kunst- en vliegwerk probeerden om democratische processen gaande te houden.

Daarbij waren er al vroeg enkele slachtoffers te betreuren. Zo ontbrak het veel gemeenteraden aan de middelen om digitaal te vergaderen, waardoor dat deel van het democratische proces nagenoeg stil kwam te liggen. Ook kwam er al snel kritiek op het feit dat de veiligheidsregio’s zonder enige vorm van lokale democratische controle konden besluiten tot vergaande maatregelen om het virus in te dammen. Het ontbreken van relevante wettelijke kaders hielp hierbij niet.

Toch kan de tussenstand het beste worden omschreven als een ruime voldoende. Ondanks een aantal opstartproblemen, konden belangrijke vergaderingen snel weer doorgang vinden en liepen cruciale beleidsprocessen maar weinig vertraging op. Dit geven betrokkenen zelf ook aan. Het resultaat van een vragenlijst onder wethouders, raadsleden en leidinggevende ambtenaren in de gemeenten Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg wijst bijvoorbeeld uit dat een ruime meerderheid van alle ondervraagden tevreden is over de manier waarop zij hun taken konden uitvoeren.

Deze tussenstand stemt positief, maar verbergt ook een aantal kwetsbaarheden. Zo beschikken raadsleden soms nog steeds niet over de middelen om hun taken goed op afstand te kunnen uitvoeren en hebben veel decentrale overheden moeite om het contact met de samenleving digitaal te organiseren. Daarnaast is het nog niet duidelijk of de huidige oplossingen ook werken op de lange termijn. Met name het wegvallen van informeel contact wordt door betrokkenen genoemd als een risico. Zonder dit politieke glijmiddel nemen spanningen toe en neemt het onderling vertrouwen af, zo vrezen zij.

Om deze kwetsbaarheden aan te pakken, is het van belang om te profiteren van de mogelijkheden die de coronapandemie biedt. De noodzaak om het democratische proces te digitaliseren, dwong decentrale overheden om te experimenteren met nieuwe en creatieve oplossingen voor gemeenschappelijke problemen. Daarmee biedt de coronapandemie een uitgelezen kans om te leren van elkaars fouten en erachter te komen wat wel en niet werkt. Nu lessen trekken betekent dan ook gebruikmaken van de mogelijkheid om de juiste voorwaarden te scheppen voor een verdere digitalisering van de democratie.

 

Beste Bestuurder 2020: jaarthema digitale democratie

Binnenlands Bestuur en Necker van Naem organiseren jaarlijks de Beste Bestuurder. Dit jaar met bijzondere aandacht voor de digitale democratie. In een onderzoek worden lokale en regionale volksvertegenwoordigers, secretarissen en griffiers bevraagd op de staat van het ambt. Zo krijgen we meer zicht op de manier waarop digitale middelen kunnen worden gebruikt in contact met inwoners en op de impact van digitaal werken op het functioneren van ambtsdragers. De inzichten uit dit onderzoek delen we, onder andere in artikelen en tijdens Kompas, het nieuwjaarsevenement van Binnenlands Bestuur. Op die manier kunnen volksvertegenwoordigers leren van elkaar: wat gaat er goed, en waar liggen de grootste uitdagingen?

Lees hier meer over de verkiezing Beste Bestuurder 2020

Volgend artikel: Deliberatieve minipublieken zijn geen wondermiddel Of lees meer over De allerbeste bestuurders artikelen of het thema