Thema: De allerbeste bestuurders

Bestuurders in de digitale democratie

Het is een vertrouwd beeld geworden: Bestuurders die vanuit huis, van achter een scherm hun werk doen. Of in ieder geval een deel ervan. Vooral digitale vergaderingen van raden en colleges springen daarbij in het oog, maar ook het via de digitale weg contact zoeken met inwoners heeft een impuls gekregen. Kortom, besturen in de digitale democratie is niet meer weg te denken. Maar wat vraagt dat van bestuurders? En in hoeverre is dat anders dan eerder? 

Beste bestuurders in eerdere jaren

Allereerst de eigenschappen die eerder belangrijk waren. Op basis van data van vijf jaar geleden konden we analyseren of er eigenschappen waren die vaker werden toegekend aan bestuurders die werden genomineerd, ten opzichte van bestuurders niet werden genomineerd en of er verschillen waren tussen verschillende ambten. Dat bleek het geval te zijn. Burgemeesters en commissarissen werden relatief vaak getypeerd in termen van betrokkenheid en betrouwbaarheid. Wethouders en gedeputeerden kregen daarentegen vooral bekwaamheidsgerelateerde eigenschappen toebedeeld. De beste burgemeesters en commissarissen combineren een buitengewone betrokkenheid met duidelijke daadkracht. De beste wethouders en gedeputeerden combineren hun deskundigheid met de daadkracht om resultaten te behalen en voortvarend knopen door te hakken. 

De Beste Bestuurder anno 2020

In het onderzoek naar de beste bestuurder van 2020 zijn decentrale volksvertegenwoordigers, bestuurders, griffiers en secretarissen gevraagd of zij van mening zijn dat er door de coronacrisis andere eigenschappen belangrijk zijn geworden dan voorheen. Ongeveer twee derde van de deelnemers was het eens met deze stelling. Gevraagd welke eigenschap belangrijker zou zijn geworden dan voorheen, staat communicatief vermogen met stip bovenaan (39% van de invullers noemde deze eigenschap). 

Tegelijkertijd betekent dit niet dat genomineerde bestuurders andere eigenschappen met elkaar gemeen hebben dan eerder. Met andere woorden: wat er voor nodig is om in 2020 genomineerd te worden voor de beste bestuurder is niet veel anders dan in 2015. En net als eerder is dat ambtsgebonden. Er worden dus andere eisen gesteld aan burgemeesters, commissarissen en dijkgraven, dan aan wethouders, gedeputeerden en DB-leden. Bij burgemeesters en andere voorzitters blijft betrokken daadkracht de sleutel en voor wethouders gaat het nog steeds om die deskundigheid gecombineerd met daadkracht in de zin van resultaten behalen.

Digitale democratie

In het onderzoek naar (eigenschappen van) de beste bestuurder hebben we bestuurders en volksvertegenwoordigers ook ondervraagd over het jaarthema: digitale democratie. Gevraagd naar de activiteiten die zij het afgelopen jaar digitaal hebben uitgevoerd, kwam naar voren dat vooral het vergaderen met elkaar en met anderen buiten de eigen organisatie digitaal doorgang vond. Minder dan een tiende van alle deelnemers deed dat niet. Ook het lezen van stukken ging door bijna iedereen digitaal (93%), maar dat is wellicht niet alleen afgelopen jaar het geval. Andere activiteiten gingen het afgelopen jaar eveneens digitaal door, maar in mindere mate dan het vergaderen en het voorbereiden ervan. Zo onderhield ongeveer twee derde digitaal contact met inwoners en belangengroepen en met andere overheden. Wat het minste digitaal werd georganiseerd waren werkbezoeken: ongeveer een derde heeft dat het afgelopen jaar gedaan.

Gevraagd naar de ervaringen met het digitaal vergaderen, zien we een positief maar toch gemengd beeld ontstaan. De helft van de bestuurders en volksvertegenwoordigers is tevreden over het digitaal vergaderen en hoe zij daarin hun ambt hebben kunnen vervullen. Er is er een substantiële minderheid, ongeveer een derde, die hier juist ontevreden over is. En dat in december 2020, toen corona al driekwart jaar in ons land was. Gelukkig is er maar een hele kleine groep die zegt dat geen van de randvoorwaarden op orde is. Maar ook in de randvoorwaarden valt nog het een en ander te verbeteren. Zo is toch nog volgens een kwart van de deelnemers het digitaal vergadersysteem niet op orde en is voor een derde de technische ondersteuning en apparatuur niet goed geregeld. 

Betrekken van inwoners

Naast het zelf digitaal werken is het betrekken van inwoners bij beleid- en besluitvorming een andere kant van de digitale democratie. In veel van de decentrale overheden worden digitale middelen gebruikt voor het betrekken van inwoners. Dat helpt bij de uitvoering van het ambt, stelt 63% van de bestuurders en volksvertegenwoordigers in het onderzoek. Toch zijn er ook zorgen over het digitaal betrekken van inwoners: wordt met de inzet van digitale middelen wel een goede afspiegeling van de bewoners bereikt? 40% van de deelnemers denkt van niet.

Op de vraag op wat voor manier inwoners met digitale middelen worden betrokken, valt op dat twee kanalen die ook vooral gebruikt kunnen worden om informatie te delen met inwoners bovenaan staan. Namelijk: sociale media en de eigen website. Hoewel sociale media de potentie heeft om ook interactie met inwoners aan te gaan, weten we uit eerder onderzoek dat dit meestal niet of relatief weinig gebeurt. Waar het gaat om het ophalen van informatie bij inwoners zien we terug dat de middelen die incidenteel ingezet kunnen worden, zoals een digitale enquête of een digitale inwonersbijeenkomsten volgens ongeveer twee derde van de deelnemers gebruikt worden. Middelen die een meer structurele inzet van de gemeente én van inwoners vragen worden minder vaak gebruikt, denk aan een inwonerspanel of een online platform. 

Tot slot

Al met al betekent dit dat de digitale democratie alom aanwezig is voor bestuurders en volksvertegenwoordigers. Er wordt digitaal gewerkt, inwoners worden met digitale middelen betrokken. Tegelijkertijd is er nog werk aan de winkel. Om het eigen functioneren te verbeteren -  bijvoorbeeld door te zorgen dat de randvoorwaarden meer op orde zijn - maar ook in het betrekken van inwoners. Het zijn nuttige middelen, maar de inclusiviteit ervan vergt aandacht in de toekomst. 

Tot slot laat deze editie van de Beste Bestuurder zien dat de wereld om ons heen wellicht verandert en dat nieuwe dingen van bestuurders en volksvertegenwoordigers wordt gevraagd. Maar tegelijkertijd is misschien wel de geruststelling dat ook veel hetzelfde blijft. Al is het maar dat wat we waarderen in onze bestuurders nu niet anders is dan vijf jaar geleden.

Leestip: 

Volgend artikel: Wie zijn de lokale rekenkamer? Of lees meer over De allerbeste bestuurders artikelen of het thema